GERİ DÖNÜŞÜM NEDİR?

Tabii kaynakların sınırsız olmadığı, dikkatlice kullanılmadığı takdirde bir gün bu kaynakların tükeneceği şüphesizdir. Kaynak israfını önlemenin yanında, hayat standartlarını yükseltme çabaları ve ortaya çıkan enerji krizi ile bu gerçeği gören gelişmiş ülkeler atıkların geri kazınılması ve tekrar kullanılması için yöntemler aramış ve geliştirmişlerdir. Aynı gerçeğin ışığı altında Avrupa Ekonomik Topluluğu üye ülkelerde atıkların geri kazanılması şartını getirmiştir. Ülkemizde de aynı doğrultuda altyapı çalışmaları sürmekte ve yeni yönetmelik ve tebliğler ile düzenlemeler hayata geçirilmek üzeredir.

Kullanım dışı kalan geri dönüştürülebilir atık malzemelerin bir takım yöntemlerle ile hammadde olarak yeniden üretim süreçlerine kazandırılmasına geri dönüşüm denir.Tüketilen maddelerin tekrardan geri dönüşüm halkası içine katılabilmesi ile öncelikle hammadde ihtiyacı azalır. Böylece insan nüfusu ile paralel olarak artan tüketimin doğal dengeyi bozması ve doğaya verilen zararın önüne geçilir.

Yeniden dönüştürülebilen maddelerin tekrar hammadde olarak kullanılması büyük miktarda enerji tasarrufunu sağlar.  Araştırmalara göre metallerin geri kazanılması için harcanan enerji metallerinin madenlerden çıkartılması için gereken enerjiden çok daha azdır. Şöyle ki; geri kazanılmış metalden 1 ton alüminyum yapmak için gereken enerji cevherden yapılacak alüminyum için harcanan enerjinin %4'üdür. Aynı şekilde bakır bileşimlerin, geri kazanılması için gereken enerji bu metalin madenlerden çıkartılması için gereken enerjinin sadece % 13, ve demir/ çelik için % 19'u kadardır. Kalkınma çabasında olan ve ekonomik zorluklarla karşı karşıya bulunan gelişmekte olan ülkelerin de tabii kaynaklarından uzun vadede ve maksimum bir şekilde faydalanabilmeleri için atık israfına son vermeleri, ekonomik değeri olan maddeleri geri kazanma ve tekrar kullanma yöntemlerini araştırmaları gerekmektedir. 

Atıkların önemli bir miktarını geri dönüştürülerek ve yeniden kullanılabilir malzemeler yapılmaktadır. Atıklar içindeki cam, demir, bakır, alüminyum, krom, nikel, bronz, plastik ve kağıt/karton gibi atıklar çeşitli işlemlerden geçirilerek yeni bir hammadde olarak değerlendirilebilmektedir. Bu gibi maddelerin geri kazanılması ve tekrar kullanılması, tabii kaynaklarımızın tükenmesini önleyeceği gibi ülke ihtiyaçlarını karşılayabilmek için ithal edilen hurda malzemeye ödenen döviz miktarını da azaltacak, kullanılan enerjiden büyük ölçüde tasarruf edilecektir. En az yukarıda sayılanlar kadar önemli olan diğer bir husus da uzaklaştırılacak katı atık miktarlarındaki büyük azalma ve dolayısıyla çevre kirliliğinin önemli ölçüde önlenmesidir. Özellikle katı atıkları düzenli bir şekilde bertaraf edebilmek için yeterli alan bulunmayan ülkeler için katı atık miktarının ve hacminin azalması büyük bir avantajdır.

Sağlıklı bir geri dönüşüm sisteminin ilk basamağı ise bu malzemelerin kaynağında ayırtmak sureti ile toplanılmasıdır. Geri dönüştürülebilir nitelikteki bu atıklar normal çöple karıştığında bu malzemelerden üretilen ikincil malzemeler çok daha düşük nitelikte olmakta ve temizlik işlemlerinde sorunlar olabilmektedir. Bu yüzden geri dönüşüm işleminin en önemli basamağını kaynakta ayırtma ve ayrı toplama oluşturur.

GERİ DÖNÜŞÜMÜN YARARLARI NELERDİR?

Tükettiğimiz maddeleri yeniden dönüşüm halkası içine katabildiğimiz zaman öncelikle bunların tekrar ham madde olarak kullanılmasını sağlamış oluruz. Böylece insan nüfusunun artışı ile paralel olarak artan tüketimin doğal dengeyi bozması doğadan aldıklarımızı tekrar doğaya vererek azda olsa engellenmiş olur. Bununla birlikte yeniden dönüştürülebilen maddelerin tekrar ham madde olarak kullanılması büyük miktarda enerji tasarrufunu mümkün kılar. Bir örnek vermek gerekirse yeniden kazanılabilir alüminyumun kullanılması alüminyumun sıfırdan imal edilmesine oranla %35'e varan enerji tasarrufu sağlamaktadır.

Çöpteki nesneleri ham madde olarak kullandığımız vakit çevre kirliliğinin her geçen gün artmasını da önleyebiliriz. Hurda kağıdı tekrar kağıt imalatında kullandığımızda hava kirliliğini %74-94, su kirliliğini %35, su kullanımını %45 azaltıyoruz. Çevremize-doğaya, ülke ekonomisine ve de kendimize olan sorumluluğumuzdan dolayı günümüzde hepimizin yeniden dönüşüm projesi içinde yer alması gerekmektedir.

Geri Dönüşümün Faydalarını Aşağıdaki başlıklar altında özetleyebiliriz.

A- Doğal kaynaklarımız korunur:
Kullanılmış ambalaj ve benzeri değerlendirilebilir atıkların bir hammadde kaynağı olarak kullanılması, yerine kullanıldığı malzeme için tüketilmesi gereken hammaddenin veya doğal kaynağın korunması gibi önemli bir tasarrufu doğurur. Doğal kaynaklarımız, dünya nüfusunun ve tüketimin artması sebebi ile her geçen gün azalmaktadır. Bu nedenle doğal kaynaklarımızın daha verimli bir şekilde kullanılması gerekmektedir.

B- Enerji tasarrufu sağlanır:
Geri dönüşüm sırasında uygulanan fiziksel ve kimyasal işlem sayısı, normal üretim işlemlerine göre daha az olduğu için, geri dönüşüm ile malzeme üretilmesinde önemli bir enerji tasarrufu sağlanır. Geri dönüşüm ile tasarruf edilen enerji miktarı atık cins ve bileşimine bağlı olarak değişmektedir. Örneğin bir alüminyum kutunun geri dönüşümü ile %90, kağıdın geri dönüşümü ile %60 oranında enerji tasarrufu sağlandığı bir çok uzman tarafından ifade edilmektedir.

C- Atık miktarı azalır:
Geri dönüşüm sayesinde çöplüklere daha az atık gider ve buna ek olarak bu atıkların taşınması ve depolanması kolaylaşır, çünkü artık daha az çöp alanı ve daha az enerji gerekmektedir.

D-Geri dönüşüm ekonomiye katkı sağlar:
Geri dönüşüm sayesinde hammaddelerin azalması ve doğal kaynakların tükenmesi önlenecek, böylelikle ülke ekonomisine katkı sağlanacaktır.

GERİ DÖNÜŞÜMÜ YAPILABİLEN MADDELER

Çöpün içindeki geri dönüştürülebilir malzemelerin önemli bir miktarını teknoloji atığı olarak da adlandırılan elektrikli ve elektronik malzemelerden ortaya çıkan atıklar oluşturmaktadır.

Diğer oluşan atıklar ise akümülatörler, araç lastikleri, beton, röntgen filmleri, yiyecek ve içecek ambalajlarında kullanılan plastik ve cam atıklar, kağıt, karton, demir, çelik, bakır, alüminyum, kurşun, piller, kauçuk, kemik, tekstil parçaları, motor yağları ve atık yağlardır.

GERİ DÖNÜŞÜM(RECYCLING) SÜREÇLERİ

Kaynakta Ayırarak Toplama;
Değerlendirilebilir nitelikli atıkların oluştukları kaynakta çöple karışmadan ve kirlenmesine izin verilmeden ayırarak toplanması. Bu şekilde bu tür atıkların diğer çöplerle karışmadan ayrı toplanması geri dönüşüm basamaklarında zamandan tasarruf sağladığı gibi kirlenmesinin önlenmesi ile ayrıca yıkanmasına gerek kalmayacaktır. Buda yeniden yıkanmasına engel olacağından sudan da tasarruf sağlanmış olacaktır.

Değerlendirilebilir Atıkları Ayrı Toplama;
Bu işlem değerlendirilebilir atıkların (elektrikli-elektronik atıklar en güzel örneğidir) çöple karışmadan temiz bir şekilde ayrı toplanmasını sağlar. 

Sınıflama;
Bu işlem kaynağında ayrı toplanan malzemelerin akümülatörler, araç lastikleri, beton, röntgen filmleri, yiyecek ve içecek ambalajlarında kullanılan metal, plastik ve cam atıklar, kağıt, karton, piller, kauçuk, kemik, tekstil parçaları, motor yağları ve atık yağlar bazında sınıflara ayrılmasını sağlar. Bu sınıflama değerlendirilecek çöplerin ayrı ayrı olarak geri dönüşüm tesislerine ulaştırılması sağlanacaktır. Kaynağında sınıflama yapılmadan toplanan çöpler ana çöp alanlarına taşınarak bu bölgelerde ayrıştırılarak yeniden değerlendirilme işletmelerine taşınacaktır. Kaynağında sınıflara ayrılması zaman, nakliye ve işçilikten tasarruf yapılmasını sağlayacaktır.

Değerlendirme;
Fiziksel ve/veya kimyasal yöntemlerle temiz ayrılmış kullanılmış malzemelerin ekonomiye katılması işlemidir.

Geri Dönüşüm Ürününün Ekonomiye Kazandırılması;
Geri dönüştürülen ürünün yeniden kullanıma sunulmasıdır.

E-ATIK NEDİR?

E-Atık (elektrikli ve elektronik malzemelerden oluşmuş atık) küresel olarak elektronik cihaz/aletlerin kullanıcısı tarafından kullanım süresini/hayatını tamamlamasıyla ortaya çıkartılan atıktır. E-atıklar (TV, bilgisayar, yazıcı, telefon, faks makinesi, fotokopi makinaları, ekranlar, DVD, VCR, entegre devreler, yarı iletkenler, baskılı devreler, algılayıcılar, kablolar, iPod, MP3, tıbbi cihazlar vs) başlıca plastik, metal(ler) ve cam içermektedir.

Bu elektronik atıklar genellikle demonte edildiklerinde, yakıldıklarında veya tekrar kazanım/kullanım için parçalandıklarında  tehlikeli maddeler içerebilmektedir. Son teknolojik gelişmeler üreticiler için daha az toksik malzeme seçeneği ve daha ucuz geri dönüşüm metodları seçeneği sağlamaktadır.

Üreticiler devletler tarafından bu yaklaşıma zorlanmaktadırlar, örneğin ülkemizde de yayınlanan ROHS (Belirli Zararlı Maddelerin Kullanımını Kısıtlama) yönetmelikle bu konuda gerekli tedbirler alınmaktadır.

ELEKTRONİK ATIK (E-ATIK) NEDEN ÖNEMLİDİR?

1- Doğal Kaynaklarımız Korunur:
Doğal kaynaklarımız dünya nüfusunun artması ve tüketim alışkanlıklarının değişmesi nedeni ile her geçen gün azalmaktadır. Bu nedenle malzeme tüketimini azaltmak, değerlendirilebilir nitelikli atıkları geri dönüştürmek sureti ile doğal kaynaklarımızı verimli kullanmak zorundayız. Bu nedenle geri dönüşüm doğal kaynaklarımızın korunması ve verimli kullanılması için son derece önemli bir işlemdir. Örneğin; kağıdın geri dönüşümü ile ormanlarda ağaçların daha az kesilmesini sağlamış oluruz. Benzer şekilde plastik atıklarının geri dönüşümü ile petrolden tasarruf sağlanabilir.

2- Enerji Tasarrufu Sağlanır:
Geri dönüşüm malzeme üretiminde endüstriyel işlem sayısını azaltmak suretiyle enerji tasarrufu sağlar. Örneğin; metal içecek kutularının geri dönüşümü işleminde bu metaller direkt olarak eritilerek yeni ürün haline dönüştürüldüğünde bu metallerin üretimi için kullanılan maden cevheri ve bu cevherin saflaştırılma işlemlerine gerek olmadan üretim gerçekleştirilebilmektedir. Bu şekilde bir alüminyum kutunun geri dönüşümünden % 96 oranında enerji tasarrufu sağlanabilir.

Benzer şekilde katı atıklarda ayrılan kağıdın yeniden işleme sokulması için gerekli olan enerji normal işlemler için gerekli olanın % 50'si kadardır. Aynı şekilde cam ve plastik atıkların da geri dönüşümünden önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilir.

3- Atık Miktarı Azalır:
Geri dönüşümün uygulanması ile çöplere giden atık miktarında azalma sağlanarak bu atıkların taşınması ve depolanması işlemleri için daha az miktarda alan ve daha az enerji kullanılmış olur. Evsel atıklar için bu azalma ağırlık olarak fazla olmamakla birlikte hacimsel olarak bakıldığında oldukça önemli bir oran teşkil etmektedir.

4- Geri Dönüşüm Geleceğe ve Ekonomiye Yatırım Demektir:
Geri dönüşüm uzun vadede verimli bir ekonomik yatırımdır. Hammaddenin azalması ve doğal kaynakların hızla tükenmesi sonucunda ekonomik problemler ortaya çıkabilecek ve işte bu noktada geri dönüşüm ekonomi üzerinde olumlu yapacaktır. Yeni iş imkanları sağlayacak ve gelecek kuşaklara doğal kaynaklardan yararlanma olanağı sağlayacaktır.

GERİ DÖNÜŞÜM(RECYCLING) YOLLARI

Geri dönüştürme yolları, geri dönüştürecek her madde için farklılık göstermektedir:

E-atık: Boşaltma-Depolama sahasına alınmış olan elektrikli ve elektronik malzemelerden çıkartılmış atıklar çoğunlukla alındıkları sahadaki depolama şekline, yükleme ve boşaltma türlerine göre metal, plastik, kağıt, kauçuk, cam vb. atıklarla iç içe geçmiş şekildedirler. Bu atıklar aşağıdaki işlem sırasına göre geri dönüşüm prosesine hazır hale getirilirler;

1. Kaynağında ayırma; Hazır mamül özelliğindeki belirgin özellikteki e-atıklar öncelikle hacim, ürün çeşidi, tabi tutulacağı fiziksel ve/veya kimyasal işlemlere göre sınıflandırılarak ayrılırlar, kontamine mamüller ise ayrı bir alanda yine aynı şekilde sınıflandırılarak ayrılmak üzere toplanırlar. Bu işlemler manuel ve/veya mekanik yöntemlerle gerçekleştirilebilinir.
   
   
2. Ayrılan hazır mamüller ve kontamine malzemelerden hazır mamül haline dönüştürülüp sınıflandırılan atıklar aynı sınıflar içerisinde toplanılırlar.
   
   
3. Sınıflandırılmış mamüller için çevre etki değeri, ekonomik değeri, yüklenme sırası gibi özelliklerine bakılarak yeniden kalite sınıflandırması yapılır. Sınıflandırma ürünün ekonomik değerini arttıran en önemli faktördür.
   
   
4. Kalifikasyonu yapıldıktan sonra tasniflenen malzemeler Tasnif/Depolama sahasına çekilir, yurt içinde geri dönüşümü mümkün olan malzemelerin sınıflarına göre lisanslı firmalarla irtibata geçilerek geri dönüşüm işlemi tamamlanır, geri dönüşümü Türkiye'de mümkün olmayan malzemelerin yurtdışındaki lisanslı geri-dönüşüm firmaları ile irtibatının sağlanarak, Çevre ve Orman Bakanlığı'nın izni ile geri dönüşüm amacı ile teslim edilir.

E-atık Geri Dönüşüm Akış Şeması yan tarafta bulunmaktadır.

Alüminyum: Atık alüminyum küçük parçacıklar halinde doğranır. Daha sonra bu parçalar büyük ocaklarda eritilerek, dökme alüminyum üretilir. Bu sayede atık alüminyum, saf alüminyum ile neredeyse aynı hale gelir ve üretimde kullanılabilir.
Kağıt: Kağıt öncelikle kağıt çamuru hazırlamak için, su içerisinde liflerine ayrılır. Eğer gerekirse içindeki lif olmayan yabancı maddeler için temizleme işlemine tutulur. Mürekkep ayırıcı olarak, sodyum hidroksit veya sodyum karbonat kullanılır. Daha sonra hazır olan kağıt lifleri, geri dönüşmüş kağıt üretiminde kullanılır.
Cam: Cam atıklar (şişe, kavanoz vb.) toplama kutularında toplanır ve bu atıklar renklerine göre ayrılarak geri dönüşüm tesislerine verilir. Burada atık ve katkı maddelerinden ayrılır. Burada cam kırılır ve hammadde karışımına karıştırılarak eritme ocaklarına dökülür. Bu şekilde tekrar cam olarak kullanıma geçer. Kırılan cam, beton katkısı ve camasfalt olarak da kullanılmaktadır. Camasfalta %30 civarında geri dönüşmüş cam katılmaktadır. Cam bu şekilde sonsuz bir döngü içinde geri dönüştürülebilir, yapısında bozulma olmaz.
Beton: Beton parçalar, yıkım alanlarından toplanarak kırma makinalarının bulunduğu yerlere getirilir. Kırma işleminden sonra ufak parçalar, yeni işlerde çakıl olarak kullanılır. Parçalanmış beton, eğer içeriğinde katkı maddeleri yoksa yeni beton için kuru harç olarak da kullanılabilir.
Plastik: Plastik atıklar öncelikle cinslerine göre ayrılarak geri dönüşüm işlemine tabi tutulur. Cinslerine göre ayrılan geri dönüşebilir plastik atıklar, kırma makinalarında kırılıp küçük parçalara ayrılır. İşletmeler bu parçaları direkt olarak belli oranlarda, orijinal hammadde ile karıştırarak üretim prosesinde kullanabildiği gibi; tekrar eritip katkı maddeleri katarak ikinci sınıf hammadde olarak da kullanabilir.